En weer een vulkaan op IJsland!

Grímsvötn opnieuw actief

Aswolk op 21 mei 2011, enkele uren nadat de uitbarsting begon. Bron: Icelandic Met Office.

Onder de grootste ijskap van IJsland, de Vatnajokull, is vulkaan Grímsvötn opnieuw actief geworden. De meest actieve vulkaan van IJsland barst regelmatig uit (1983, 1996, 1998 en de laatste grotere uitbarsting was nog in 2004), dus erg bijzonder is het niet dat de vulkaan weer een teken van leven geeft. Op 21 mei werd vanaf 18.50 een serie aardbevingen waargenomen en binnen een half uur ontstond een aswolk boven de vulkaan. Op 22 mei was de activiteit hoog en reikte de aswolk tot bijna 20 kilometer hoogte. Veel van de voorgaande uitbarstingen hielden een aantal dagen aan en namen daarna in activiteit af.

As deze keer op IJsland
Deze keer staat de wind voor ons gunstig, maar voor de IJslanders zelf absoluut niet. Grote delen van het eiland melden as, van Husavik in het noorden, tot de Westmaneilanden en Reyjavik in het zuidwesten. Ook is ringweg 1 ten oosten van Vik afgesloten. De witte ijsbergen in het ijsbergenmeer van Jokulsarlon zijn bedekt met een laag gruis. Opnieuw ziet IJsland er onherkenbaar voor mensen die ter plekke zijn geweest, op stukken is het zicht vrijwel nul, vooral ten zuiden van de vulkaan (Kirkjubæjarklaustur en verder oost).

IJsbergen in het het ijsbergenmeer Jokulsarlon zijn bedekt met as.

Filmpje van aswolk boven Reykjavik

Zoals verwacht laat de as zien dat de vulkaan basaltisch magma (dun vloeibaar, rijk aan ijzer en magnesium) uitstoot, dat kan nooit voor al te grote explosies zorgen. En gelukkig is de as arm aan fluor, dat maakt het voor mens en dier een stuk minder ernstig omdat fluor in hoge doses niet gezond is.

De as verspreidt zich de komende dagen wel over de Noord Atlantische oceaan, maar er worden geen grote problemen voor de luchtvaart voorzien. Op die plekken vliegen vliegtuigen toch vaak op kruishoogte, boven de aswolk. De aswolk die nu nog uit de vulkaan komt, reikt al minder hoog in de atmosfeer (10 kilometer) dan vlak na het begin van de uitbarsting.


Aardbevingen onder de ijskap Vatnajokull. Bron: verdur.is

Grote scheur
Grímsvötn maakt onderdeel uit van een meer dan 100 kilometer lang en 4 tot 20 kilometer breed systeem. Een lange scheur waar IJsland er zoveel van heeft, loopt van het zuidzuidwesten naar het noordnoordoosten onder de Vatnajokull. Zelfs in de vorm van de ijskap bovenop de vulkaan is dat duidelijk te zien, omdat er ook een steilrand in dezelfde richting verloopt.

De grote scheur maakt deel uit van het systeem waarbij de korst van IJsland in het midden uit elkaar beweegt. Noord-Amerika en Europa schuiven hier van elkaar weg met een paar centimeter per jaar. Uit de diepte vindt magma langs die scheuren een weg omhoog. Dat magma is rijk aan ijzer en magnesium (mafisch, noemen vulkanologen dat). Het is magma dat bij relatief lage temperaturen (1000 graden) al vloeibaar is en weinig druk kan opbouwen. Uitbarstingen zijn dan over het algemeen effusief: er stroomt rustig magma naar buiten, zonder grote explosies. 

De Grímsvötn-vulkaan zelf heeft een 40 tot 45 vierkante kilometer grote krater waarin 100 tot 200 meter water staat, bedekt door 100-200 meter ijs. Dat zorgt bij uitbarstingen meteen voor wat geologen 'freatomagmatische' uitbarstingen noemen: magma dat direct in contact komt met water zorgt voor explosievere uitbarstingen dan op basis van de basaltische magma-samenstelling zou moeten. Duidelijk is op de beelden ook te zien dat de wolk die boven de vulkaan uittorent erg wit is: veel stoom en relatief weinig as. Omdat de uitbarsting dus goeddeels onder het ijs plaatsvindt, is er geen directe waarneming van uitstromend lava gedaan.

Water?
Een vulkaan onder het ijs, dat betekent vast veel smeltwater! Op het moment valt dat erg mee. Vorig najaar kwam er al eens een flinke stoot smeltwater onder de ijskap vandaan, zonder dat er directe aanwijzingen waren voor een actieve uitbarsting op dat moment. Voor het smeltwater onder het ijs weg kan, moet het een flinke hoeveelheid zijn, de stroom van afgelopen jaar lijkt de druk wat van de ketel te hebben gehaald. Bovendien is de uitbarsting min of meer op dezelfde plek als de laatste uitbarsting in 2004 en toen is er al veel ijs gesmolten.

Meer informatie?
- Webcam (als je er doorheen komt..) gericht op de vulkaan
- Icelandic Met Office
- Institute of Earth Sciences

Bernd Andeweg, 020 5987339